Birinin esnediğini görünce esnemek…
Bir sporcuyu izlerken farkında olmadan kasılmak…
Ya da karşımızdaki kişi derin bir nefes aldığında bizim de nefesimizin değişmesi…
Beynimiz, başkalarının hareketlerini yalnızca seyretmiyor olabilir. Gördüğümüz bir hareket, o hareketi kendimiz yapmasak bile beynimizde hareketin gerçekleştirilmesiyle ilişkili bazı sinir ağlarını harekete geçirebilir.
Bunu sağlayan ayna nöron sistemimiz. Biz bir hareketi izlerken beynimiz sadece görsel bilgiyi işlemez, o hareketi kendimiz yapacakmışız gibi motor sistemin bazı bölümleri de devreye girer. Ayna nöron sistemi üzerine yapılan çalışmaların rehabilitasyon açısından dikkat çekici tarafı da burada.
Üstelik konu artık yalnızca kol veya bacak hareketleri değil. Son yıllarda eylem gözlemi (action observation) ve motor öğrenme (motor imagery) solunum egzersizleri için de araştırılmaya başlandı.
Nefes almak otomatik, ama tamamen otomatik değil
Günde binlerce kez nefes alıyoruz ve bunların büyük bölümünü fark etmiyoruz. Buna rağmen istediğimiz anda derin bir nefes alabiliyor, nefesimizi tutabiliyor, kontrollü şekilde verebiliyor veya bir dirence karşı nefes alabiliyoruz.
Yani solunum, otomatik kontrol ile istemli motor kontrolün oldukça güzel bir şekilde buluştuğu hareketlerden biri.
Bu nedenle bir kişinin belirli bir solunum manevrasını izlediğimizde beynin ne yaptığı önemli bir soru.
Eylem gözlemi tam olarak bunu kullanıyor: kişi bir hareketin doğru şekilde uygulanmasını izliyor.
Motor imgeleme ise bir adım daha ileri gidiyor; hareketi yapmadan, kendisini o hareketi gerçekleştirirken zihninde canlandırıyor.
Bu iki yöntemin nörolojik rehabilitasyondaki kullanımı yeni değil. Solunum rehabilitasyonuna taşınmaları ise çok daha yeni.
İlk çalışmalar ne söylüyor?
KOAH’lı bireylerde küçük bir örneklemde yapılan randomize çalışmada, motor imgeleme ve eylem gözlemi içeren bilişsel telerehabilitasyon programı klasik pulmoner telerehabilitasyonla karşılaştırılmış. Sekiz haftanın sonunda her iki grupta da egzersiz kapasitesi, periferik kas kuvveti, günlük yaşam aktiviteleri ve yaşam kalitesinde iyileşmeler görülmüş. Motor imgeleme ve eylem gözlemi uygulanan grupta dispne algısında da değişim görülmüş (1).
Sağlıklı bireylerde yapılan başka çalışmalarda ise araştırmacılar doğrudan solunum egzersizinin izlenmesi ve zihinde canlandırılması üzerine yoğunlaşılmış. EEG ve kardiyorespiratuar yanıtların da değerlendirildiği bu çalışmalarda, fiziksel olarak egzersiz yapmadan gerçekleştirilen motor provanın solunum sistemiyle ilişkili yanıtlar oluşturabileceğine işaret edilmiş (2).
Hatta ekspiratuar kas eğitimi ve istemli öksürmenin yalnızca zihinsel olarak prova edildiği çalışmalar bile yapılmaya başlanmış (3).
Kanıt düzeyi henüz bunları rutin solunum rehabilitasyonunun bir parçası yapacak noktada değil. Örneklemler küçük ve “ayna nöron aktivasyonu à klinik iyileşme” şeklinde doğrudan gösterilmiş bir mekanizmadan da söz edemiyoruz. Fakat devam eden çalışmalar heyecan verici.
Dijital rehabilitasyon açısından neden önemli?
Dijital rehabilitasyon bazen egzersiz videosunun telefona veya bilgisayara taşınması gibi ele alınıyor. Oysa ekranın karşısındaki kişinin egzersizi “nasıl öğrendiği, nasıl uyguladığı ve hareketi zihninde nasıl yapılandırdığı” da önemli.
Eylem gözlemi ve motor imgeleme bu açıdan dijital rehabilitasyona farklı bir perspektif getiriyor. Egzersizi izlemek, ardından zihinsel olarak prova etmek ve sonrasında fiziksel olarak uygulamak; özellikle yeni veya karmaşık bir hareketin öğrenilmesinde kullanılabilecek bir yaklaşım olabilir.
Bu bakış açısıyla video, yalnızca “egzersizin nasıl yapıldığını anlatan içerik” olmaktan çıkıyor. “Rehabilitasyonun motor öğrenme bileşenlerinden biri haline geliyor.”
Solunum rehabilitasyonunda “eylem gözlemi ve motor imgeleme” henüz yeni sayılabilecek başlıklar. Çalışmalar az sayıda, yanıtlanmayı bekleyen sorular da oldukça fazla. Ama bu araştırmalar nefes egzersizlerine alıştığımız çerçevenin biraz dışından bakmak için güzel bir alan açıyor.
Solunum kasının ne kadar kuvvet ürettiğini, ne kadar dayanabildiğini ölçmeye alışığız. Şimdi buna bir soru daha ekleniyor: “Beyin bu hareketi nasıl öğreniyor ve solunumu nasıl yönetiyor?”
Solunum rehabilitasyonunun önümüzdeki yıllarda daha fazla konuşacağımız taraflarından biri de sanıyoruz bu olacak.
- Ataç, A. (2024). An investigation of the role of cognitive rehabilitation and motor imagery in COPD. Journal of Health and Sport Sciences, 7(3), 237–247. https://izlik.org/JA26XJ68GC
- Pellicano, A., Mingoia, G., Ritter, C., Buccino, G., & Binkofski, F. (2021). Respiratory function modulated during execution, observation, and imagination of walking via SII. Scientific Reports, 11(1), 23752. https://doi.org/10.1038/s41598-021-03147-5
- Donohue, C. (2025). Motor imagery practice to improve respiratory and cough function. Dysphagia, 40(5), 1214–1227. https://doi.org/10.1007/s00455-025-10818-2
